Kultura‎ > ‎

Wenecja i jej szklane cuda


Przeszłość i współczesność, tradycja rzemieślnicza i zaawansowane techniki przemysłowe, rękodzieło i technologia – te wszystkie, pozornie wykluczające się rzeczy tworzą jedność, która od wieków charakteryzuje włoską tradycję szklarską.

Sztuka tworzenia szkła artystycznego to synonim luksusu i włoskiego stylu, który wiedzie prym w Wenecji, a stamtąd eksportowany jest na cały świat. Ta coraz bardziej popularna na arenie światowej działalność artystyczna, ma swoje korzenie na małej weneckiej wysepce Murano.

W miejscu, gdzie najbardziej charakterystycznymi elementami architektonicznymi są renesansowe domki i biała latarnia morska Faro di Murano, od czasów średniowiecznych całe dynastie mistrzów wyrafinowanej sztuki szkła z pokolenia na pokolenie przekazują sobie tajemnicę zamieniania piasku przy pomocy ognia i powietrza w przepiękne szklane arcydzieła. Murano zostało wybrane na centrum produkcji szkła z bardzo prozaicznego powodu – po licznych pożarach wybuchających w trakcie obrabiania szkła na ziemiach kontynentu, wynikła konieczność przeniesienia produkcji na otoczoną wodą wyspę.

Jeśli chodzi o historię pierwszych weneckich hut szkła, warto zaznaczyć, że nawet w czasach współczesnych kłopotliwe jest dokładne określenie jakiego okresu sięgają początki tego przemysłu. Jedno z możliwych założeń odnosi się do pomysłu sprowadzenia na wyspy Wenecjan mieszkających dotąd w rozwijających się prężnie centrach miast u wybrzeży Adriatyku, gdzie nauczyli się rzymskich technik obróbki szkła. Wiedza ta dotarła podobno do Rzymian ze starożytnego Egiptu, a później uległa dodatkowo wpływom azjatyckim i arabskim.

Na fotografii: pracownice tworzące szklane koraliki, Wenecja ok. 1880 roku.

Historycy badający to szklane dziedzictwo kulturowe opierali się w swoich dociekaniach przede wszystkim na wszelkich świadectwach pisanych, w których znaleźć można wzmianki na temat produkcji szkła. Pierwszym dokumentem, gdzie w jakikolwiek sposób wspomina się o tym rzemiośle, jest dokument notarialny z 982 roku podpisany przez niejakiego Domenico, w którym deklarował on, że nie wykonuje działalności fiolario, czyli produkcji szkła dmuchanego. Jedyne materialne świadectwa początków produkcji weneckiego szkła składają się z fragmentów znalezionych w wodach laguny oraz w podziemiach Murano podczas wykopalisk ok. 1961-62 roku, wraz z resztami pieca do wypalania szkła. Całkiem niedawno, między 1992 a 1993 rokiem, podczas wykopalisk na Piazza di Malamocco, w miejscowości Lido, odnaleziono fragmenty ceramiki pochodzącej z końca XIV lub początku XV wieku. Znaleziono tam także dwa kielichy w kształcie ściętego stożka i pękatą butelkę z długą szyjką, z tego samego okresu.

Ta sztuka pojawiła się na terenach Republiki Wenecji, dzięki kontaktom handlowym i militarnym z Lewantem - szczególnie Syrią, Egiptem, terytorium Imperium Rzymskiego, a także Fenicji, gdzie wg historyka rzymskiego Pliniusza Starszego, ok. 5000 r. p.n.e. kupcy przypadkowo stworzyli szkło w ognisku.

Pewne jest natomiast, że w ostatnich dwóch dekadach XIII wieku, aż do połowy wieku XIV, została udokumentowana w Murano działalność szklarzy zajmujących się dekorowaniem szkła. W XIII wieku szklarze posiadali statut w języku łacińskim, zawierający normy regulujące działalność korporacji. W 1441 roku został on zreformowany, napisany w języku narodowym i nazwany Mariegola dell’Arte dei verieri de Muran. Sprecyzowano w nim wszelkie dyspozycje odnoszące się do regulacji prawnych na wszystkich etapach działalności: od produkcji, poprzez sprzedaż, opłacanie podatków, aż po relacje między właścicielami fabryk a szklarzami.

Z racji tego, że proces tworzenia szkła był bardzo skomplikowany i kosztowny, szklarze otrzymali liczne przywileje, jak na przykład immunitet czy możliwość noszenia przy sobie miecza. Z drugiej strony jednak nie wolno im było opuszczać terenu Republiki, aby podczas swoich wojaży nie podzielili się tajnikami swojej sztuki z innymi.


Szklarze z Murano przez wieki mieli wyłączny monopol na produkcję m.in. szkła, kryształu, szkła mlecznego, glazury czy tak zwanych millefiori[1]. Ta niepozorna wysepka do dzisiaj jest główną siedzibą warsztatów rzemieślniczych, gdzie artyści obrabiają szkło przeznaczone do sprzedaży masowej, ale także tworzą oryginalne i unikatowe dzieła, np. na wzór kamieni szlachetnych.

Z biegiem czasu, wiele historycznych hut szkła przekształciło się w międzynarodowe marki, takie jak Salviati, Barovier & Toso, FerroMurano czy Berengo Studio. W ich fabrykach rzemieślnicy wciąż stosują tradycyjne techniki, tworząc produkty opatrzone specjalnym symbolem Made in Italy, ze znakiem towarowym gwarantującym jakość i prawdziwie włoskie pochodzenie. Warto pamiętać, że prawdziwe szkło weneckie produkowane w renomowanych fabrykach lub przez mistrzów sztuki tworzenia szkła, należy do kosztownych produktów, więc nie dajcie się nabrać na niskie ceny świecidełek oferowanych na ulicznych straganach.

Zwiedzając weneckie zagłębie szkła zajrzyjcie do warsztatów wielkich mistrzów, którzy pomagali tworzyć szklane dzieła takim artystom jak Chagal, Picasso czy Fontana. Jest tam też możliwość zakupienia przeróżnych szklanych wyrobów, np. żyrandoli, waz, dzbanów, kieliszków, biżuterii czy wazonów. Nie zapomnijcie o Muzeum Szkła, gdzie wystawione są najpiękniejsze eksponaty, zarówno te odnalezione w wykopaliskach, jak i przekazane dla muzeum dzięki darowiznom najznamienitszych „pieców” Murano.


[1] millefiori – styl kształtowania dekoracyjnego kolorowego szkła w formie obrazów i kwiatowych wzorów, tworzonych poprzez łączenie warstw różnych kolorów stopionego szkła, następnie ogrzewanie oraz rozciąganie szklanych prętów, przecinanych potem na przekrojach; jest to starożytna technika pochodząca z Bliskiego Wschodu, reaktywowana w Wenecji w XVI wieku, a we Francji i Anglii w XIX wieku).
Maggie